Nieuwsbrieven
De kunst van leiderschap in tijden van verandering
- Nieuwsbrief: 2008 voorjaar/zomer
- Rubriek: Boekentip
- Auteur(s): Ria Wubben
De kunst van leiderschap in tijden van verandering
Eric Koenen
Uitgeverij Nelissen, Soest.
ISBN 978 90 244 1784 1, NUR 801
Een managementprentenboek
Recent kreeg ik een bijzonder boek in handen, niet een leiderschapboek zoals er al zo veel geschreven zijn, geen boek met oplossingen of formules, maar een boek dat uitdaagt om zelf na te denken, geïnspireerd door een mooie verzameling schilderijen. Schilderijen uit vele tijden en van vele stromingen.
De schrijver, Eric Koenen, belicht bij ieder schilderij een onderwerp waar hij zich in zijn eigen ervaring met leiderschap over heeft verwonderd of waarover hij visies ontwikkelde. Het boek is niet ingedeeld in hoofdstukken maar in zalen waarin je mag dwalen. Net als in een museum kan je rondlopen in het boek en er uit halen waar je aandacht naar toe gaat.
Op de omslag van het boek staat een afbeelding van een gewonde engel die wordt weggedragen door twee jongens, een schilderij van Fin Simberg. Deze afbeelding komt op iedere pagina in het klein terug: het is voor hem een symbool voor het oude leiderschap dat wordt weggedragen door twee mensen die met de voeten op de aarde met elkaar in verbinding staan. ‘Verbinding' is voor Koenen het sleutelwoord om leiderschap van de 21e eeuw te hanteren. Verbinding met de omgeving, verbinding met de mensen om je heen en, last but not least, verbinding met je authentieke zelf. "Het is niet zozeer moeilijk te weten wat we moeten doen, het is vooral moeilijk te doen wat we weten," is een van de stellingen van de auteur die jarenlang als topbestuurder werkte in het bedrijfsleven en grote organisatieveranderingen leidde. "Het oude leiderschapsmodel heeft zijn tijd gehad, wie piramides bouwt krijgt mummies," betoogt Koenen, waarbij hij het Atomium in Brussel als organisatiemodel van de 21e eeuw neerzet. Dit bouwwerk staat fier overeind dankzij de krachtige verbindingen tussen de bollen.
De associaties die hij legt met de kunstwerken zijn steeds weer verrassend. Na een korte toelichting bij het kunstwerk deelt hij zijn associaties, waarbij het vooral prikkelt tot nadenken over eigen overtuigingen. In zijn ogen ligt er een natuurlijke verbinding tussen de nieuwe leider en kunst. Hij refereert aan een Harvard Business Review artikel waarin gesteld wordt dat leiders geïnspireerde visionaire mensen zijn die een gebrek aan structuur kunnen verdragen evenals onzekerheid. Die het lef hebben om een helder beeld te vormen op basis van vele signalen en hun eigen authentieke visie volgen. Het leiderschapsprofiel lijkt dan ineens sterk op het profiel van kunstenaars en creatieve denkers.
In zijn inleiding stelt Koenen dat er een Beeldenstorm gewoed heeft in veel organisaties, terwijl Aristoteles al zei dat voor elke gedachtegang beelden nodig zijn, zeker wanneer het gaat om complexe vraagstukken. De beelden waartussen je dwaalt in het boek zijn niet normatief want "goede kunst wil niets aantonen, het wil de vraag oproepen," zei Mondriaan ooit. Kunst laat stilstaan bij wat zichtbaar, voelbaar en hoorbaar is, maar wat niet gezien, gehoord of gevoeld wordt.
Een schilderij is kwetsbaar als kunstvorm omdat het zich ogenschijnlijk, ineens, totaal openbaart en daardoor gaan mensen snel oordelen. Ze denken dat ze het in een oogopslag hebben gezien. Een muziekstuk, film, of gedicht ontsluit zich geleidelijk. Daar kan de kijker of luisteraar de tijd voor nemen, krijgt hij een herkansing. Maar ook een schilderij heeft tijd nodig. In een schilderij moet je wandelen en rusten. Soms zien we schilderijen die ons raken, maar we weten (nog) niet waarom. Dit zijn beelden die je wat te zeggen hebben. Die beelden moet je vasthouden, bij je dragen, opnieuw bekijken, je ziel weet al waarom.
Ik deel een paar beelden met u om een indruk te geven van de opzet van het boek. In de eerste zaal "Dreiging en dromen" hangt een in 1746 haastig geschilderd portret van Bach (hij had nooit tijd om te poseren). Hierbij betoogt Koenen dat de Matheus Passion een stuk efficiënter kan en snijdt het thema ‘kostenreducties' aan. In de zaal van "Paradox en misverstand" vinden we een schilderij van Han van Meegeren, de Vermeer vervalser. Koenen legt een parallel tussen de experts die niet zagen dat het werk vals was en het ontwikkelen van een blinde vlek voor de echte problemen in een organisatie. De zaal van "Beweging en verbinding" bevat onder meer het werk L‘Europe, van Alexander Vogel (zie volgende pagina). Zeus veranderde zich in een stier om de maagd Europa te schaken en springt midden door het schilderij waar vele symbolen die refereren aan de Europese landen zichtbaar zijn. De vorming van Europa is een complex veranderproces, waarbij enerzijds het behoud van de eigen identiteit en anderzijds de kracht van de verbinding een belangrijk dilemma is dat ook op organisatieniveau en zelfs op relationeel niveau speelt. In de laatste zaal van "Stilte en bezinning" hangt een untitled werk van Ryman, een uiting van minimal art. Dit is een kunstvorm die vooral uitdaagt tot bezinning, zegt Koenen. Minimal art stelt de kijker op rantsoen, even afstand, vertraging en rust voordat je belangrijke besluiten neemt. Wanneer je langer kijkt zie je steeds meer. Vanuit een ander perspectief zie je nieuwe en andere dingen.
Mensen die alles al weten, geen vragen meer hebben, hebben geen kunst nodig en moeten dit boek niet kopen. Schilderijen hebben vragende mensen nodig. In de kunst ontmoeten we onze eigen werkelijkheid. Koenen heeft geen boek geschreven, maar heeft een boek ingericht als een tentoonstelling waardoor het heerlijk dwalen is. Het is niet alleen dwalen door het museum, het is het dwalen door je eigen gedachten en je komt op plaatsen waar je nog niet eerder was. Een aanrader.
Meer informatie: http://www.frame-amsterdam.nl
Relevante leergangen: Directeurentraject, Leergang Operationeel Leiderschap
« Terug« Artikelen zoeken